"Azərbaycanın böyük neft və qaz sərvətlərinə malik olması bizim xalqımızın xoşbəxtliyidir və bu gün üçün, gələcək üçün, xalqımızın yaxşı yaşaması üçün, ölkəmizin inkişaf etməsi üçün ən böyük amildir"
Heydər Əliyev

22-ci Beynəlxalq Xəzər neft və qaz sərgisi və konfransı

Konfransı giriş sözü ilə forumun təşkilatçısı olan “ITE Group Plc” şirkətinin baş müşaviri Endryu Vud açmış və iştirakçıları salamlamışdır. 
 ..

“Qoçu” ad?n? e?id?nd?, y?qin ki, ham?m?z?n a?l?na ilk önc? “O olmas?n, bu olsun”, “Ar??n mal alan” filml?ri g?lir, gözümüzün önün? o filml?rd?ki qoçu obrazlar?n? g?tiririk.

 




Bak? qoçular?

Qoçular? n?z?rimizd? belind?ki tapanças? il? insanlara h?d?-qorxu g?l?n, sözünün üstün? söz deyilm?sini xo?lamayan insanlar kimi canland?r?r?q. Sovet dövründ? c?miyy?timiz? qoçular?n davakar, insanlar? ?l? salma?? xo?layan, ip?-sapa yatmayan, quldur obraz? a??lan?b. Amma yadda??m?zda bir d? ata-babalar?m?zdan e?itdiyimiz sözübütöv, namus t??ssübke?i, yard?msev?r, q?hr?man qoçu obraz? var... B?s, gör?s?n, ?slind?, kim idi bu qoçular, ümumiyy?tl?, “qoçu” sözü, “qoçuluq” haradan meydana g?lib?

“Qoçu” sözü m?hz Bak?da formala?ma?a, yay?lma?a ba?lay?b. Do?rudur, bu sözün etimologiyas? indiy?d?k ara?d?r?l?b mü?yy?n edilm?yib. Ancaq tarixi bir faktd?r ki, qoçulu?un yaran?b formala?mas? XIX ?srin ortalar?na, neft Bak?s?n?n inki?af? dövrün? t?sadüf edib. Do?ma Bak?m?z, onun z?ngin tarixi bar?d? dol?un m?lumatlarla z?ngin olan Q?lman ?lkinin “Bak? v? bak?l?lar”, Manaf Süleymanovun “E?itdikl?rim, oxuduqlar?m, gördükl?rim” ?s?rl?rind? qoçular haqq?nda geni? söz aç?l?r. “Qoçu” sözün? h?min dövrün m?tbuat?nda da rast g?lm?k olar. Deyil?n? gör?, Bak?ya haradansa Qoçu ad?nda cavan bir o?lan g?lir. Ham?n? incid?r, sözü t?rs g?l?n adam? döy?rmi?. Heç k?s d? onun qaba??na ç?xa bilm?zmi?. O vaxtdan da guya ??h?rd? t?sadüf olunan bel? qoluzorlu adamlara “qoçu” deyibl?r.

Bak?da qoçular?n meydana ç?xmas? ??h?rin s?rv?ti, ?öhr?ti il? ba?l? idi. Qoçular Bak? varl?lar?n?, tacirl?ri, neftxudalar? t?hdid ed?r, onlardan ist?dikl?ri pulu alard?lar. Neft s?nayesi inki?af etdikc? bel? adamlara ehtiyac daha da art?rd?. H?r bir neft firmas?n?n, h?r bir milyonçunun öz qoçu d?st?si vard?. Neftxudalar?n pulu il? varlanm?? qoçular sonralar özl?ri müst?qil qüvv?y? çevrilmi?dil?r. Onlar sifari?l? q?tll?r tör?dir, pul qazanmaq m?qs?dil? varl? adamlar? v? ya onlar?n u?aqlar?n? o?urlay?rd?lar. Xüsusil? qad?nlar qoçular?n qorxusundan küç?y? ç?xmaqdan ç?kin?rdil?r; misal üçün, qad?nlar?n geydiyi dikdaban ç?km? qoçunun xo?una g?lm?dikd? küç?nin ortas?nda onu saxlatd?r?r, dikdaban ç?km?l?rini ç?xartd?rard?. Bak? qoçular? öz h?r?k?tl?rind? ya muzdla xidm?t etdiyi milyonçulara, ya da bell?rind?ki mauzer? arxay?n idil?r. Mauzer qoçunun gücü v? vahim?si idi. ?slind? is? qoçular?n b?zil?ri t?bi?tl?rin? gör? qorxaq idil?r.

Qoçular? ?sas?n üç qrupa bölürl?r. Birinci qrupa aid varl? qoçular çox q?ddar olard?lar, tez-tez at??ar, adam öldür?rdil?r. ?kinci qrupdan olan miyan? qoçular çox vaxt ara qar??d?r?b fitn? salard?lar. Üçüncü qrup qoçulara is? “lüt qoçular” dey?rdil?r. Onlar yalandan özl?rini t?rifl?y?r, “gopa basma??” xo?layar, onun-bunun arxas?nca dan??ard?lar. Birinci qrupdan olan Bak? qoçular? h?mi?? s?liq? il? geyin?rdil?r. ?yinl?rind? atlazdan a? kraxmall? köyn?k, z?rbaftadan jilet, üstünd?n bahal? parçadan don v? ya kostyum olard?. Ba?lar?nda drabi papaq, ayaqlar?nda uzunbo?az ç?km?, yanlar?nda da h?mi?? mauzer g?zdir?rdil?r. ?kinci qrup qoçular is? daha çox icraç? idil?r. Bunlar adl?-sanl? qoçular?n h?nd?v?rind? dola?ard?lar. Birinci qrup qoçulara m??hur qoçu N?c?fqulunu, Teymur b?y A?urb?yovu, K?bl? Abdulla Z?rb?liyevi, K?bl? Hac? Balan?, A?a K?rimi, novxan?l? M???di Hac? o?lunu, kürd?xan?l? Adili, Türb?ti, Malba? Yusifi v? ba?qalar?n? göst?rm?k olar. Bunlar b?z?n bo? bir ?eyin üstünd? günün günorta vaxt? ??h?rin küç?l?rind? at??ma?a ba?lard?lar. Q?lman ?lkin özünün “Bak? v? bak?l?lar” ?s?rind? yaz?r ki, “bir d?f? qoçu N?c?fqulu il? Teymur b?y A?urb?yov aras?nda da güclü at??ma olur. Qorodovoylar (o dövrün polisl?ri) qorxular?ndan özl?rini görm?zliy? qoyub dalana ç?kilmi?dil?r. At??ma yaln?z A?urb?yov sin?sind?n yaralanandan sonra k?silmi?di. Küç?l?rd? is? neç? n?f?rin qana bulanm?? meyiti qalm??d?”. Hökum?t qoçu N?c?fqulu il? bacara bilmirdi. Yaln?z Az?rbaycanda sovet hakimiyy?ti qurulduqdan sonra o, bol?evik liderl?rind?n olan ?li Bayramovun q?tlind? t?qsirli bilin?r?k güll?l?nir. M?mm?d ?min R?sulzad? d? “?rani-nov” d?rgisinin 2 aprel 1910-cu il tarixli say?nda d?rc olunmu? “Bak? qoçular?” m?qal?sind? Tehranla Bak?n? müqayis? ed?r?k qoçular?n at??ma m?nz?r?sin? yer verib: “Bak?da qoçu adlanan adamlara burada m???di deyirl?r. Amma güman etm?yin ki, Bak? qoçular? Tehran m???dil?ri kimi biqeyr?tdirl?r, yox! Onlar?n d?sgah? var, hörm?tl?ri var, cah-calallar? var. Kim onlara salam verm?s?, d?rhal t?p?sin? bir güll? vurarlar. Bütün Bak? varl?lar? ba?qalar? üz?rind? üstünlük qazanmaq üçün qoçulardan istifad? edib köm?klik al?rlar, onlar da öz a?alar?n?n m?qs?dini yerin? yetirm?k üçün küç?d?, bazarda d?st?-d?st? olub bir-birini güll?y? tuturlar. Gec?-gündüz da? dal?nda, divar arxas?nda gizl?nib bir-birini öldür?n, canlar?na q?sd ed?nl?r d? onlard?rlar”.

Novxan?l? qoçu M???di Hac? o?lu da günün günorta vaxt? ??h?rin adl?-sanl? ruhanisi Axund Molla Ruhullan?n m?nzilin? gir?r?k onu namaz q?ld??? yerd? öldürmü?dü. El? qoçular var idi ki, h?tta onlar?n ??h?rd? bir neç? kontoru f?aliyy?t göst?r?rdi. El aras?nda bu kontorlara “Adamöldürm? kontoru” ad? verilmi?di. Q?lman ?lkin yaz?r ki, qoçu K?bl? Hac? Balan?n indiki Kukla Teatr?n?n qaba??ndak? dükanlardan birind? yerl???n kontoruna intiqam almaq ist?y?n, ist?dikl?ri adam? pulla öldürtdür?nl?r g?l?rdil?r. Qoçular pula ehtiyac hiss etdikl?ri zaman ??h?rin varl?lar?n? v? ya onlar?n övladlar?n? o?urlay?rd?lar. H?tta milyonçu Musa Na??yev d? iki d?f? o?urlanm??d?. Onun o?urlanmas? t?sadüfi deyildi. Na??yev x?sis oldu?u üçün qoçu saxlamazd?. Qoçular da bunu bildikl?ri üçün fürs?t tap?b onu o?urlay?rd?lar. Na??yevi ikinci d?f? o?urlayanlar Stalinin adamlar? olub. Partiya x?zin?si bo?ald??? üçün bol?evikl?r bel? bir t?dbir? ?l atm??d?lar. Polisin acizliyini gör?n b?zi firmalar t?hlük?sizlikl?rini verdikl?ri böyük maa? müqabilind? Bak?n?n qoçular?na ?man?t edirdi. H?tta m??hur neft ?irk?tl?rind?n “Nobel qarda?lar?” da qoçulara arxalan?rd?. Bak? milyonçular? aras?nda qoçulardan ç?kinm?y?nl?ri d? vard?. Murtuza Muxtarov qoçulardan qorxmurdu v? onlar?n yard?m?ndan istifad? etmirdi. ?ksin?, qoçular ondan qorxurdular. Deyil?nl?r? gör?, bir d?f? qoçulardan biri ?lalt?lar?n? Muxtarovun yan?na gönd?rir v? pul t?l?b edir. Milyonçu “qoy g?lsin” deyir. Qoçu sevin?-sevin? pulun dal?nca g?l?nd? Muxtarov özü onu el? döyür ki, qoçu bir neç? gün yata??ndan qalxa bilmir. B?lk? buna gör? idi ki, camaat onu “Qoçular qoçusu” adland?r?rd?. Qoçular?n özl?rinin n?zar?t etdikl?ri ?razil?r olub, ba?qa qoçular çox vaxt h?min ?razil?r? girm?zl?rmi?; m?s?l?n, ??h?rin ?amax? yolunun üstünd? olan m?h?ll?l?r qoçu A?a K?rimin ixtiyar?nda idi, xüsusil? Kömürçü meydan?... K?ndl?rd?n buradak? bazara satmaq üçün meyv? v? ba?qa mallar g?tir?n arabaç?lar?n A?a K?rimin icaz?si olmadan bazara girm?y? ixtiyar? yox idi. 1910–12-ci ill?rd? Bak?da qoçular?n tör?tdiyi cinay?tl?r h?ddini a??r v? ??h?r r?hb?rliyini ciddi add?mlar atma?a vadar edir. Bak? komendant? podpolkovnik P.?.Mart?novun d?st?yi il? ??h?rin möt?b?r ??xsl?rind?n ibar?t “Hiday?t” c?miyy?ti yarad?l?r. “Hiday?t” ?n q?ddar v? az??nla?m?? qoçular?n siyah?s?n? haz?rlay?b Mart?nova t?qdim edir. H?min qoçular?n sürgün edilm?l?ri üçün t?dbirl?r görülür.

Qoçular?n iç?risind? ehtiyac? olan adamlara ?l tutan s?xav?tlil?ri, ?dal?tsizlikl? mübariz? aparanlar?, alic?nablar? da var idi. Bak?da Mir Na?? Babayev ad?nda xan?nd? ya?ay?rd?. O, y??d??? pulla iki quyu qazd?r?r, amma neft ç?xm?r. Xan?nd? müflis olur. Babayevin istedad?n?n p?r?sti?kar? olan suraxan?l? qoçu ?ahbaba onu evin? d?v?t edir v? öz neft quyular?ndan ikisini xan?nd?y? ba???lay?r. Xalq aras?nda kas?b-kusuba ?l tutan bir ??xs kimi tan?nan Malba? Yusif heç vaxt üstün? g?l?ni ?libo? geri qaytarmazd?. Bel? bir ?hvalat dan???rlar ki, günl?rin birind? Malba? Yusif Sabunçu–Ramana m?d?nl?rini g?z?rk?n ac-yalavac ya?ayan h?m??ril?ri görür, kefi pozulur. Onlar?n bu ac?nacaql? v?ziyy?ti Yusifi o q?d?r müt??ssir edir ki, cibind?n mauzerini ç?xardaraq neft k?m?rl?rin? at?? aç?r, k?m?rl?ri de?ir, h?min de?ikl?rd?n neft axma?a ba?lay?r. K?nardan dayan?b m?lul-m?lul bu m?nz?r?ni seyr ed?n h?m??ril?r? üzünü çevirib: “N? gözl?yirsiniz? Qab-qacaq tap?b g?tirin, doldurun, apar?b sat?n, çör?kpulu edin. Qorxmay?n, n? q?d?r ki m?n burdayam, heç k?s siz? güld?n a??r bir söz dey? bilm?z”. Az?rbaycanda sovet hakimiyy?ti bütün ba?qa imkanl? ??xsl?r kimi Malba? Yusifi d? öz qurban?na çevirir. T?qibl?r? m?ruz qalan qoçu h?bs edilir, daha sonra 1920-ci ild? ara?d?rmas?z, m?hk?m?siz güll?l?nir. 

?st?r çar Rusiyas?, ist?rs? d? sovet hakimiyy?ti ill?rind? qoçular h?mi?? sinfi dü?m?n kimi göst?rilib. Çar Rusiyas? qoçular?n birl??m?sin? h?r v?chl? mane olurdu. Çar polisi qoçulara qar?? tam mübariz? apara bilm?diyi üçün var qüvv?si il? onlar? ay?rma?a çal???rd?.

Bak? qoçular?n?n q?h-r?-man-l?q-lar?ndan dan??ark?n onlar?n erm?ni da?naklar? t?r?find?n Bak?da tör?dil?n soyq?r?m? zaman? göst?rdikl?ri q?hr?manl?q v? ?üca?ti xüsusi vur?ulamaq laz?md?r. 1918-ci ilin sentyabr?nda Bak?n?n bol?evik-da?nak qüvv?l?rind?n azad edilm?sind? onlar?n da böyük rolu olub. H?min vaxt yaln?z h?rbçil?r deyil, Bak? qoçular? da mübariz?y? qalxm??d?lar. Ayr?-ayr? d?st?l?r? parçalanan Bak? qoçular? milyonçular v? ziyal?larla birl???r?k xalq?n köm?yind?n istifad? etm?kl? ??h?ri erm?nil?rin hücumundan qoruma?? bacarm??d?lar. Qoçular, milyonçular, ziyal?lar “?smailiyy?” binas?na y????araq Bak? ?halisini q?r??ndan xilas etm?yin yollar?n? axtar?rm??lar. Bütün yükün a??rl??? is? Bak? qoçular?n?n üz?rin? dü?mü?dü. ??h?rd? v?ziyy?t qar???q idi. Yerli camaatda silah qalmam??d?. ??h?rin m?rk?zi küç?l?rind? tez-tez Bak? qoçular? il? erm?ni da?naklar? aras?nda at??malar olurdu. H?r gün neç?-neç? müs?lman meyiti tap?l?rd?. Da?naklara qar?? güclü müqavim?t göst?r?nl?r iç?risind? qoçu N?c?fqulu, Da?l? Musa, qoçu Adil v? dig?rl?ri d? vard?. Qoçu N?c?fqulu 1918-ci ild? erm?nil?r Bak?ya hücum ed?nd? öz v?saiti hesab?na ald??? xeyli sayda silah-sursat? camaata paylay?b müdafi? d?st?l?ri yaratm??, igidlikl? döyü?mü?dü. Da?naklarla mübariz?d? göst?rdiyi igidliy? gör? türk general? Nuru pa?a onu ordenl? t?ltif etmi?di. Kürd?xan?l? qoçu – M???di Adil d? 1918-ci ilin mart hadis?l?ri zaman? ?halini erm?ni q?r??n?ndan qoruyan ??xsl?rd?n biri olmu?du. Dostlar? X?rdalanl? Dada?, Hökmal?l? Qubad, Sana P?rcan v? dig?rl?ri il? birlikd? Bil?c?ri–Xocah?s?n yolunda s?ng?rl?r qazaraq Andranik v? Amazasp?n qo?unlar?na qar?? döyü?mü?dül?r. M???di Adil v? silahda?lar? türkl?r Bak?ya gir?n?d?k, y?ni 1918-ci il sentyabr?n 15-d?k ??h?ri da?naklardan qorumu?dular. Deyil?n? gör?, M???di Adil ??xs?n Nuru pa?a il? görü??r?k öz at?n? ona ba???lam??d?. Türkl?r M???di Adil? – “Pa?a” titulu vermi?di.

Bel?likl?, öt?n ?srin 20-ci ill?rinin ?vv?ll?rin?d?k “qoçu” Bak? reall???n?n ?h?miyy?tli bir elementi idi. Yaln?z amans?z sovet hakimiyy?ti keçmi?in ba?qa qal?qlar? kimi qoçular? da m?hv ed? bildi.